Nastavak ratnih sukoba

Na Balkanu, gde se razgranao široki partizanski pokret, pokrenute su ofanzive u cilju njegovog gušenja, pogotovo u Jugoslaviji gde su pokušaji uništenja Titovih partizana doveli do bitaka na Neretvi i Sutjesci.

Nastavak ratnih sukoba

Saveznicima je u severnoj Africi Tunis predstavljao veliki problem, nakon relativno lakog zauzimanja Alžira i Maroka. Kako zbog lošeg vremena, tako i zbog teškog planinskog terena koji je vešto koristila nemačko-italijanska ekspedicijska armija. 

Saveznici su dodatni problem imali u slaboj koordinaciji između britanskih, američkih i francuskih kolonijalnih trupa. Još veći problem bilo je neiskustvo američkih snaga koje je 19. februara došlo do izražaja u bici za Kaserinski prolaz prilikom koje je Romel uspeo da probije američke položaje. 

Uspeh generala Romela nije mogao biti iskorišćen jer je u Tunis s juga, iz Libije, prodirala britanska Osma armija na čelu s Montgomerijem. Montgomeri je 6. marta porazio Romela u bici kod Medenina, a 17. marta pustinjskim manevrom zapečatio sudbinu osovinskih snaga u Tunisu. 

Iako su pojedini osovinski komandanti tražili dozvolu za evakuaciju, Hitler je to odbio iz političkih razloga, plašeći se dodatne demoralizacije nakon staljingradske katastrofe. Evakuacija je s vremenom postajala sve teža, isto kao i snabdevanje trupa, pa su se 14. maja predali i poslednji ostaci osovinskih snaga, označivši konačni kraj rata u severnoj Africi.

#5.1. Novi ratni uspesi sile Osovine i podizanje morala nemačkih vojnika

Sile Osovine su uspele ponovo da nižu ratne pobede na Istočnom frontu. Time su Sovjeti odbačeni iz oblasti Harkova, koju su oslobodili početkom godine. To je Nemcima povratilo optimizam, odnosno dodatno ih motivisalo za još jednu veliku letnju ofanzivu, dok su Sovjeti odlučili da zaustave dalje napade i posvete se konsolidaciji svojih redova. To je dovelo do relativnog zatišja na istočnom frontu. 

Na Balkanu, gde se razgranao široki partizanski pokret, pokrenute su ofanzive u cilju njegovog gušenja, pogotovo u Jugoslaviji gde su pokušaji uništenja Titovih partizana doveli do bitaka na Neretvi i Sutjesci.

Nemci su, slično kao i prethodne dve godine, za leto na Istočnom frontu planirali veliku ofanzivu koja je konačno trebalo da slomi Crvenu armiju. No ovog puta su imali daleko manje resursa, pa je opseg ofanzive bio još ograničeniji.

#5.2. Pobeda Sovjeta u novom obračunu sa Nemačkom

Sovjeti su rano saznali za nemačke planove te su relativno zatišje dobro iskoristili da na pravcima nemačkog udara sagrade višestruke linije odbrane, a u pozadini pripreme velike rezerve koje će u pogodnom momentu krenuti u protivnapad. 

To se pokazalo već 5. jula kada su Nemci dva sata pre samog napada prvo iznenađeni sovjetskom artiljerijskom protivpripremom, a potom i žestinom otpora zbog koga je napad zastao prvo na severu, potom na jugu. 

Na kraju su Sovjeti krenuli u veliki protivnapad koji je kod Prohorovke doveo da najveće tenkovske bitke u istoriji. Iako je rezultat bio taktički neodlučan, Sovjeti su sa svojim inferiornijim T-34 tenkovima Nemcima uspeli zadati gubitke koje ovi nisu bili u stanju da nadoknade.

Nemci su nakon toga zastali na dostignutim položajima, ali se vrlo brzo pokazalo kako su toliko iscrpljeni da više nisu u stanju da zaustave sovjetsku protivofanzivu, koja je odmah započela, prvo na severu, a mesec dana kasnije i na jugu. Do kraja godine Sovjeti su uspeli da oslobode veliki deo Ukrajine, uključujući i Kijev početkom novembra 1943. godine.

#5.3. Kapitulacija Italije u Drugom svetskom ratu

U skladu s Čerčilovim strateškim zamislima, zapadni saveznici su 10. jula započeli iskrcavanje na Siciliju, što je bio prvi korak prema izbacivanju Italije iz rata. Iako su osovinske snage, pogotovo nemačke, pružale žestok otpor, brzo je postalo jasno da se moraju povući na italijansko kopno. 

U međuvremenu su svi ti događaji imali uticaj na fašističke vođe u Rimu, koje su 21. jula svrgnule i uhapsile Musolinija, a nova vlada odmah započela tajne pregovore o kapitulaciji.

Do kapitulacije je došlo 8. septembra 1943. godine, kada je zajedno s njom trebalo biti koordinirano veliko iskrcavanje kod Salerna. No, nemačke snage pod komandom feldmaršala Keselringa su pokazale kao veoma vešte, kako u odbrani od zapadnih saveznika, tako i brzom stavljanju Italije pod okupaciju. 

Musolini je oslobođen akcijom nemačkih komandosa i stavljen na čelo kvislinške Italijanske Socijalne Republike. U međuvremenu su Nemci, vešto koristeći planinski teren, zadržavali saveznički prodor prema Rimu te postepeno stvorili gotovo nesavladivu obrambenu liniju čiji je centar bio Monte Kasino – mesto gde su mesecima nakon toga vođene krvave borbe. 

Kako je italijanska kapitulacija uticala na posleratno stanje na Balkanu?

Kapitulacija Italije u Drugom svetskom ratu je imala ozbiljne posledice i na Balkanu. Naime, u Grčkoj i Jugoslaviji su partizanima tada pale u ruke velike količine oružja i opreme. To je posebno imalo velikog uticaja na Jugoslaviju, gde se partizanska vojska i s njom povezan politički pokret, nametnula kao glavni faktor u budućem, posleratnom uređenju zemlje.

#6 Napredovanje Saveznika 1944. godine i odlučujuće bitke

Nakon poraznih iskustava u brdovitoj Italiji, saveznici su konačno prihvatili američki stav da je rat najbolji dobiti direktnim udarom na Nemačku preko ravničarske zapadne Evrope. Od kraja 1943. godine su se intenzivirale pripreme za veliko iskrcavanje na francusku obalu, koje je dobilo šifru Operacija Overlord. 

Pomorski i zračni desant je bio godinama planiran, a mesecima uvežbavan, uz dotada neviđeni sistem dezinformacije neprijatelja. 

#6.1. Dan D – iskrcavanje na Normandiji

Datum koji je u istoriju ušao kao Dan D bio je 6. jun 1944. godine, kada je izvršena, do tada, najveća amfibijska operacija u istoriji. Savezničke snage su izvele iskrcavanje na Normandiji u širokom frontu, umesto kod Kalea gde su ih Nemci očekivali. 

Nakon mesec i po dana krvavih i žestokih borbi, Amerikanci su uspeli da izvrše proboj i preduzmu veliki obuhvatni manevar. Hitlerovo uporno odbijanje da izda naređenje za povlačenje dovelo je do opkoljavanja i uništavanja nemačkih snaga kod Falesa.

#6.2. Jedna od poslednjih nemačkih pobeda

Nakon desanta na južnu obalu Francuske, Nemci su počeli povlačenje iz Francuske. General de Gol je uspeo da oslobodi Pariz 24. avgusta 1944. godine i uspostavi legitimnu vladu. 

Duboko uvereni da će moći da završe rat do Božića, saveznici su se odlučili za riskantni plan vazdušnog desanta u južnoj Holandiji, u kojem je cilj bilo osvajanje mostova preko Rajne. 

Plan pod nazivom Operacija Market Garden, je 17. septembra doveo do velikog vazdušnog desanta, pri čemu su britanski padobranci kod Arnhema sticajem okolnosti naleteli na elitne nemačke jedinice. 

Rezultat toga je bila bitka za Arnhem u kojoj su Britanci desetkovani, a Nemci stekli jednu od poslednjih velikih pobeda u Drugom svetskom ratu.

#6.3. Ratovi na Istočnom frontu

Za to vreme sovjetska Crvena armija je vodila bitke sa nacistima na Istočnom frontu,  a u prvoj polovini 1944. godine  odsečen je nemački garnizon na Krimu. Glavni i najspektakularniji udar se dogodio u junu i nosio je šifru Operacija Bagration. 

Njime je slomljena nemačka Grupa armija Centar i oslobođena Belorusija, pri čemu su Sovjeti stekli ogroman broj zarobljenika i bazu za dalje napredovanje prema Poljskoj i Nemačkoj.

U isto vreme pokrenuta je i velika ofanziva na Finsku, a dva meseca kasnije preduzet je i udar na Rumuniju. Sovjeti su prodrli preko bugarske granice, i stigli sve do Balkana. 

Njihov dolazak na Balkan je prisilio Nemce na povlačenje iz Grčke prema severu. U Jugoslaviji su u jesen Titovi partizani uz pomoć Crvene armije oslobodili Beograd te se polako transformisali u regularnu vojsku koja je držala svoj deo fronta. 

U Mađarskoj je pokušaj kapitulacije, odnosno stavljanja na stranu Saveznika, doveo do nemačke vojne intervencije protiv admirala Hortija i instaliranja fašističkog režima koji će sprovesti Holokaust među dotada pošteđenim mađarskim Jevrejima.

#6.4. Ratovi na Pacifiku

Glavna saveznička, odnosno američka, strategija u ratovima sa Japanom bilo je preskakanje ostrva. Cilj je bio da se prodor u dubinu područja pod japanskom kontrolom izvodi zaobilaženjem većine ostrvskih uporišta. 

Amerikanci su se jednostavno iskrcavali u pozadini tih uporišta, gde su gradili pomorske i vazdušne baze, sa kojih su bombardovali japanske baze u cilju njihove trajne neutralizacije.

Kako su se savezničke linije približavale Japanu, tako su rasle nesuglasice između generala Daglasa Makartura i admirala Čestera Nimica. Dok se Nimic zalagao za direktan prodor prema Japanu, Makartur je insistirao na prethodnom oslobođenju Filipina. 

Na kraju je, iz političkih razloga, prevagnulo Makarturovo mišljenje. U jesen su Amerikanci prikupili veliku invazijsku flotu i izvršili desant na Filipine. Japanski pokušaj da to spreče doveo je do bitke u zalivu Lejte — najvećeg i najspektakularnijeg pomorskog okršaja u ratu. 

Nakon toga, japanska ratna mornarica je prestala da predstavlja ozbiljan faktor u ratu, dok su američke kopnene snage na Filipinima s japanskim garnizonima vodili žestoke borbe do samog kraja rata. 

#7 Kraj Drugog svetskog rata 1945. godine 

Početkom 1945. godine Nemačka je ostala usamljena, bez velikih saveznika u Evropi, a i njena matična teritorija je već bila načeta i sa zapada i sa istoka. No, Hitler je još uvek verovao u uspešan završetak rata, uzdajući se u nova oružja,  poput raketa V-2 ili mlaznih lovaca Me-262. 

Da bi stekao vreme da ih usavrši, naredio je veliku ofanzivu na zapadu protiv američkih položaja u Ardenima. Velika Ardenska protivofanziva je u potpunosti iznenadila Amerikance i nanela im teške gubitke, ali su njihovi položaji brzo konsolidovani uz pomoć britanskih saveznika te su Nemci postepeno potisnuti na početne položaje. 

#7.1. Slom nemačke vojske

Gubici u Ardenima bili su nenadoknadivi, što su odmah iskoristili Sovjeti koji su probili nemačke linije u Poljskoj i približili se samom Berlinu. U martu su zapadni saveznici konačno prešli Rajnu i počeli prodirati u samo srce Nemačke. Saveznici su takođe pokrenuli ofanzivu u Italiji, isto kao i Titova jugoslovenska vojska.

Nemačka vojska je nakon više od pet godina doživela potpuni slom pa su mnoge jedinice, pogotovo na zapadu, počele da se predaju bez borbe, dok su se na istoku borile, manje zato da zaustave Sovjete, a više kako bi sebi dale priliku za predaju zapadnim saveznicima. 

Sovjetske i američke trupe su se 25. aprila spojile kod Torgaua, praktički presekavši Nemačku napola. U isto vreme je otpočela Berlinska bitka tokom koje je Hitler izvršio samoubistvo, a sam Berlin se predao 2. maja.

Nova nemačka vlada pod admiralom Denicom je otpočela pregovore o kapitulaciji koji su završeni 7. maja, a u nekim dijelovima Evrope, pogotovo onim istočnim, borbe su se vodile još nekoliko nedelja, ali je tog dana službeno otpočeo mir.

#7.2. Konačni obračun sa Japanom

U prvoj polovini 1945. godine su se američki vojnici iskrcali na ostrvo Ivo Džimu i nakon dugotrajnih i žestokih borbi savladali tamošnji japanski garnizon. Ostrvo je posle počelo služiti kao baza američkim strateškim bombarderima B-29 u njihovim napadima na ciljeve u samom Japanu. Prilikom napada su korištene zapaljive bombe što je samo u Tokiju dovelo do 300.000 mrtvih.

U junu su se Amerikanci još više približili samom Japanu nakon iskrcavanja na Okinavi. I tamo je japanski garnizon savladan, ali uz ogromne gubitke na savezničkoj strani. Ti gubici su uverili američke planere da će invaziju samog Japana zahtevati nezamislivo veliki broj žrtava i doveli do odluke da se Japan na predaju pokuša prisiliti upotrebom novog oružja zvanog atomska bomba.

Kako je upotreba atomske bomba okončala Drugi svetski rat?

Prva atomska bomba bačena je 6. avgusta 1945. godine na japanski grad Hirošimu. To je izazvala dotle nezamislivo razaranje i patnje među lokalnim stanovništvom. Dok je japanska vlada pokušavala da shvati što se dogodilo, usledio je još jedan šok u obliku objave rata od strane Sovjetskog Saveza. 

Sovjetske snage su vrlo brzo razbile japanske snage u Mandžuriji i otpočele brzo napredovanje prema Koreji. Druga atomska bomba bačena je 9. avgusta na Nagasaki. 

To je bilo dovoljno da japanska vlada nakon nekoliko dana shvati da dalji otpor nema smisla, te je 15. avgusta objavljena bezuslovna kapitulacija. Ona je formalno potpisana 2. septembra na američkom bojnom brodu Misuri u Tokijskom zalivu, što je datum koji predstavlja službeni završetak Drugog svetskog rata.

Drugi svetski rat bitke i frontovi u Drugom svetskom ratu 

Tokom šest godina trajanja Drugog svetskog rata dogodio se veliki broj direktnih sukoba dveju strana. Istočni front i Zapadni front bili su poprište najkrvavijih okršaja, a frontovi u Drugom svetskom ratu koji su takođe bili značajni su i oni koji su se vodili na obalama Pacifika, kao i u Africi. 

Kada je u pitanju Drugi svetski rat bitke su te koje su ovaj sukob učinile tako masovnim i krvavim, a ovo su samo neke od njih:

Lažni rat 

Lažni rat je bio faza ranog Drugog svetskog rata označen sa nekoliko vojnih operacija u kontinentalnoj Evropi, u mesecima posle nemačke invazije Poljske. Iako su velike sile u Evropi objavile rat jedne drugima, nijedna strana nije započela značajniji napad, tako da je bilo relativno malo borbi.

Dok se većina nemačke vojske borila protiv Poljske, mnogo manje nemačke snage su držale utvrđenu odbrambenu liniju duž francuske granice. Na Mažino liniji sa druge strane granice, nalazile su se britanske i francuske trupe, ali je bilo samo manjih okršaja.

Zimski rat

Značajan događaj tokom Lažnog rata je bio Zimski rat, koji je počeo napadom Sovjetskog Saveza na Finsku 30. novembra 1939. godine. Javno mnjenje, posebno u Francuskoj i Ujedinjenom Kraljevstvu, se svrstavalo uz Finsku i zahtevalo je od svojih vlada efikasnu akciju kao podršku ”hrabrim Fincima” protiv neuporedivo većeg agresora. 

Kao posledica,, Sovjetski Savez je isključen iz Lige naroda, a rapravljalo se o predloženoj francusko-britanskom pohodu na sever Skandinavije. Nakon što je 20. marta Zimski rat okončan, Eduar Daladje je podneo ostavku na mesto premijera Francuske, zbog svog neuspeha da pomogne finsku odbranu.

Bitka za Atlantik

Bitka za Atlantik je bila najduža neprestana vojna kampanja u Drugom svetskom ratu, koja je trajala od 1939. do poraza Nemačke 1945. godine. U svojoj srži bitka je predstavljala savezničku pomorsku blokadu Nemačke, objavljene jedan dan nakon izbijanja rata, a potom nemačku kontra-blokadu. Vrhunac bitke je bio od sredine 1940. do kraja 1943. godine.

U bici za Atlantik učestvovali su sa jedne strane podmornice i drugi ratni brodovi nacističke Nemačke protiv Kraljevske mornarice, Kraljevske kanadske mornarice i savezničkih trgovačkih brodova. 

Tim snagama su se pridružili brodovi i avioni SAD počevši od 13. septembra 1941. godine. Nemcima su se pridružile podmornice Italijanske kraljevske mornarice, nakon što je Kraljevina Italija stupila u rat 10. juna 1940. godine. 

Bitka za Holandiju

Bitka za Holandiju je trajala od 10. maja 1940, do predaje glavnih holandskih snaga 14. maja. Bitka za Holandiju predstavnja prvo korišćenje padobranaca za okupaciju meta od važnosti i pre nego što kopnene snage dopru do oblasti. 

Bitka se završila bombardovanjem Roterdama, i nemačkom pretnjom da će Luftvafe, ako se Holandija ne preda, bombardovati i ostale velike holandske gradove. Znajući da ne mogu sprečiti nemačke snage, holandski oficiri su se predali, a Holandija je ostala pod nemačkom okupacijom do 1945.

Bitka za Francusku

Bitka za Francusku ili Pad Francuske predstavlja nemačku invaziju na Francusku i zemlje Beneluksa tokom maja i juna 1940. godine. Napad nemačkih snaga počeo je 10. maja 1940. čime je završen Lažni rat. Invazija se sastojala iz dve glavne operacije. 

U prvoj, nemačke oklopne snage su prodrle preko Ardena kako bi onemogućile saveznički prodor u Belgiju. Mnoge savezničke snage su evakuisane iz Denkerka u operaciji Dinamo. U drugoj operaciji, Fal Rot, koja je počela 5. juna 1940.  godine, nemačke snage su prišle s leđa Mažino liniji i tako su je neutralisali.

Bitka za Britaniju

Bitka za Britaniju je jedno od najvećih bojišta u ranoj fazi Drugog svetskog rata. Ovo je ime kojim se obično naziva pokušaj nemačkog Luftvafea da stekne vazdušnu premoć nad britanskim Kraljevskim ratnim vazduhoplovstvom, pre planirane pomorske i vazdušne invazije na Ujedinjeno Kraljevstvo – operacija Morski lav.

Ni Hitler, niti nemački Vermaht nisu verovali da je moguće izvršiti uspešan amfibijski napad na britanska ostrva dok britanska avijacija ne bude neutralisana. Sekundarni ciljevi su bili uništavanje proizvodnje aviona, i zemljišne infrastrukture, kao i terorisanje britanskog naroda, sa namerom da se on zaplaši i navede da zatraži primirje, ili se preda.

Ova operacija je predstavljala veliki Hitlerov poraz. Britanci su pokazali velike napore, snalažljivost, hrabrost i odlučnost da se ne predaju. Činjenice govore da su Nemci napali Britaniju sa 2.600 aviona, a nasuprot njih stajalo je Kraljevsko ratno vazduhoplovstvo, koji je raspolagao sa 1.171 avionom.

Grčko-italijanski rat

Grčko-italijanski rat je bio sukob između fašističke Italije i Grčke, koju su Italijani napali iz Albanije. Trajao je od 28. oktobra 1940. do 6. aprila 1941. i označio je početak balkanske kampanje Drugog svetskog rata. Završen je nemačkim napadom na Grčku nakon katastrofalnog poraza italijanske vojske.

Bitka za Taranto

Vazdušni napad na Taranto, kodnog naziva Operacija Presuda, takođe poznat kao Tarantska noć, dogodio se u noći između 11. i 12. novembra 1940. godine tokom Drugog svetskog rata. 

Britanska mornarica je tada izvela svoj prvi isključivo vazdušni napad u istoriji, koristeći mali broj torpednih aviona sa samo jednog nosača aviona i napavši brodove italijanske mornarice u luci Taranto. 

Napad je teško oštetio italijansku mornaricu, koja je izgubila 3 značajna bojna broda. Navodno je taj napad inspirisao Japance za kasniji napad na Perl Harbor.

Aprilski rat

Aprilski rat je ime za invaziju Sila Osovine na Kraljevinu Jugoslaviju koja je počela 6. aprila 1941. Ova operacija označava početak Drugog svetskog rata na teritoriji Jugoslavije.

Napad je izvršen kopnenim putem, iz više pravaca. Nemačke, italijanske i mađarske trupe prodrle su na teritoriju Jugoslavije iz pravca Italije, Austrije (tada već u sastavu Nemačke), Mađarske, Rumunije, Bugarske i Albanije. Beograd je teško bombardovan 6. aprila.

Rat je završen 17. aprila 1941. kapitulacijom, okupacijom i podelom Jugoslavije između Sila Osovine. Kraljevska porodica i članovi vlade otišli su u egzil u London. Tamo su bili pod nadzorom britanske obaveštajne službe, koja ih je i nakon Drugog svetskog rata držala pod prismotrom. Nakon rata, nove komunističke vlasti su im zabranile povratak u Jugoslaviju.

Bitka za Grčku

Bitka za Grčku (7. april – 30. april 1941), kobnog naziva Operacija Marita je nastavak grčko-italijanskog rata i ime za nemačku invaziju Grčke. Napad na Grčku je deo šire Balkanske kampanje u Drugom svetskom ratu. Bitka za Grčku se završila pobedom Sila osovine i okupacijom regiona.

Iako su bile nadmoćnije, nemačke jedinice prvog dana nisu zabeležile veći uspeh i značajnije rezultate jer su grčke jedinice prvobitno odbranile sve svoje položaje. Međutim, Nemci su 28. aprila zauzeli Atinu i zarobili oko 8.000 britanskih vojnika sa kompletnim naoružanjem i opremom. Sledećeg dana je zauzet i Peloponez. 

Grčke jedinice su i dalje pružale otpor i tako omogućile Britancima da se sve do 1. maja izvlače iz Grčke. Od 62.000 britanskih vojnika na ostrvo Krit evakuisano je 53.000 vojnika, dok su istovremeno Nemci zauzeli sva ostrva u Egejskom moru, a Italijani u Jonskom moru. 

Slabe grčke jedinice bez vazdušne podrške, bez pomoći Britanaca i bez modernijeg naoružanja više nisu bile u stanju da zaustave nemačke prodore. Prema britanskim izvorima Britanci su u grčkom ratu izgubili 11.840 vojnika, Nemci 5.100 vojnika a Italijani mnogo više.

Bitka za Krit

Bitka za Krit poznata pod šifrom Operacija Merkur bila je najveća vazdušno-desantna operacija koju su izvele nemačke padobranske jedinice za vreme Drugog svetskog rata. Bitka je počela 20. maja 1941. i završila se nemačkom Pirovom pobedom zato što su gubici nemačkih padobranskih snaga bili izuzetno visoki.

Nemci su osvajanjem Krita obezbedili važnu bazu za operacije na Bliskom istoku i u severnoj Africi. Britanci su se povukli s velikim gubicima, a prilikom evakuacije poginulo je i oko 3.000 Australijanaca.

Operacija Barbarosa

Istočni front koji je otvorila operacija Barbarosa bio je najveće bojište Drugog svetskog rata, sa najvećim i najbrutalnijim bitkama, velikim ljudskim gubicima i razaranjem. Nemačke snage su zarobile na milione Sovjeta, od kojih većina nije preživela.

Nacisti su namerno izgladnjivali zarobljenike do smrti, sa ciljem da se smanji broj stanovnika istočne Evrope i da se ona kasnije ponovo naseli Nemcima. Preko milion sovjetskih Jevreja su ubile nemačke trupe ili su stradali u gasnim komorama kao deo Holokausta.

Nemačka je juna 1941. godine imala oko 7,3 miliona vojnika, a njih 3,2 miliona je bilo određeno za napad na Sovjetski Savez. Nemačke oružane snage, koje su 22. juna 1941. prešle sovjetsku granicu, bile su tada najmodernije i najbolje pripremljene na svetu, najbolje opremljene i organizacijski najefikasnije postavljene vojne jedinice.

Oružane snage Sovjetskog Saveza imale su, 1941. godine, prema nekim podacima, na raspolaganju oko 15 miliona rezervista. Od toga je 22. juna 1941. bilo 4,7 miliona u sastavu Crvene armije.

Bitka za Singapur

Bitka za Singapur vođena tokom Drugog svetskog rata, označava momenat kada su snage Japanskog carstva napale utvrđeni saveznički grad Singapur. Borbe su trajale od 7. do 15. februara 1942. godine i rezultovale su japanskim zauzimanjem grada i najvećom predajom britanskih snaga i njihovih saveznika do tada. 

Napad na Saveznike u Indijskom okeanu

Prepad na Indijski okean je bio mornaričko angažovanje prve udarne grupe nosača aviona japanske carske mornarice, od 31. marta do 10. aprila 1942. godine, protiv savezničkih brodova i baza u Indijskom okeanu, u početnom periodu Pacifičke kampanje tokom Drugog svetskog rata. Uništeni su brojni avioni, brodovi, nosači aviona i krstarice savezničke armije. 

Bitka u Koralnom moru

Bitka u Koralnom moru je jedna od šest velikih pomorskih bitaka Drugog svetskog rata, koje su se odigrale na Tihom okeanu i u kojima su učestvovali nosači aviona. Bitka u Koralnom moru je bila prva bitka u kojoj su se flote sukobile a pritom nisu direktno videle jedna drugu. Bitka se vodila isključivo korišćenjem avijacije, što je kasnije postalo i karakteristika svih borbi na Pacifiku.

Glavna bitka se vodila od 6. maja do 8. maja 1942. godine. Japanci su odneli taktičku pobedu, potopili su više neprijateljskih brodova nego Amerikanci, ali su Amerikanci po prvi put u ratu uspeli da osujete i zaustave napade Japanaca. 

Bitka za Bir Hakejm

Bitka za Bir Hakejm vođena tokom Drugog svetskog rata, u periodu od 26. maja do 11. juna 1942. godine, između snaga italijansko-nemačkog afričkog korpusa pod komandom generala Romela i snaga Slobodne Francuske. Manje francuske snage herojski su držale svoje položaje 16 dana. Bitka je dozvolila Saveznicima da se regrupišu i pripreme za bitku kod El Alamejna.

Bitka kod Midveja

Bitka za Midvej je bila velika pomorska bitka na Pacifiku u Drugom svetskom ratu. Ona je trajala od 4. do 7. juna 1942. godine. Zbog svojih kratkoročnih i dugoročnih posledica, ona je bila najvažnija pomorska bitka u Drugom svetskom ratu. 

Za vreme bitke, snage Sjedinjenih Američkih Država zaustavile su japanski napad na atol Midvej, gubeći jedan nosač aviona i jedan razarač, dok su s druge strane Japancima potopili četiri nosača aviona i jednu tešku krstaricu.

Bitka je bila odlučujuća pobeda za Amerikance, široko smatrana za najvažniju pomorsku bitku u Pacifičkoj kampanji u Drugom svatskom ratu. Bitka je trajno oslabila carsku japansku mornaricu, naročito zbog gubitka četiri nosača aviona i preko 200 nenadoknadivih, iskusnih mornaričkih pilota. 

Bitke kod El Alamejna

Prva bitka kod El Alamejna je vođena mesec dana, od 1. do 31. jula 1942. godine, između nemačko-italijanskog Afričkog korpusa pod komandom generala Ervina Romela i Britanske 8. armije kojom je komandovao general Klod Okinlek. Borbe su završene pat pozicijom, ali je zaustavljeno napredovanje sila Osovine prema Aleksandriji, a onda dalje prema Kairu.

Druga bitka kod El Alamejna je značajna prekretnica u bici za Afriku tokom Drugog svetskog rata. Odvijala se od 23. oktobra do 3. novembra 1942. godine Nakon prve bitke kod El Alamejna ranije iste godine, Bernard Montgomeri je preuzeo komandu nad 8. britanskom armijom. 

Pripadnici sile Osovine su poraženi, a Čerčil je nekoliko dana nakon ove bitke izjavio da ovaj događaj ne predstavlja kraj Drugog svetskog rata, da nije ni početak kraja, ali je definitivno kraj početka rata. 

Operacija Baklja

Operacija Baklja, koja se vodila od 8. do 16. novembra 1942. godine je bila britansko-američka invazija Francuske severne Afrike u Drugom svetskom ratu na Severnoafričkom frontu. Uspeh Saveznika u ovoj operaciji označio je konačni kraj rata na tlu Afrike.

Staljingradska bitka

Staljingradska bitka je bila glavna prekretnica u Drugom svetskom ratu i smatra se najkrvavijom bitkom u ljudskoj istoriji. Trajala je od 17. jula 1942. do 2. februara 1943. godine.

Bitku su obeležili brutalnost i nebriga za civilne žrtve sa obe strane. Bitka se sastojala iz nemačke opsade ruskog grada Staljingrada (današnji Volgograd), bitke unutar grada, i sovjetske kontraofanzive u kojoj su konačno bile zarobljene i uništene nemačke i ostale snage Sila Osovine oko grada. Ukupni gubici u ljudstvu se procenjuju na između 1,5 i 2 miliona.

Bitka na Neretvi

Bitka na Neretvi, Bitka za ranjenike ili Četvrta neprijateljska ofanziva je naziv koji označava osovinske operacije za uništenje NOVJ uz sadejstvo Italijana, kao i ofanzivu NOVJ u slivu Neretve i zatim u istočnoj Hercegovini u periodu od 20. januara do 1. aprila 1943.

Nemačko-ustaške i italijanske snage su, delom po dogovoru, a delom usled kompatibilnih taktičkih ciljeva, delovale koordinisano sa četničkim, sve do 11. marta. Tada su partizani započeli pregovore sa nemačkim snagama, obustavili neprijateljstva prema njima i svoje aktivnosti usmerili na borbu protiv četnika. 

Bitka je okončana jasnom pobedom NOVJ, koja je uspela da ostvari suštinu svog ofanzivnog plana, i da pritom sačuva Centralnu bolnicu. Nemci su postigli delimičan uspeh, jer su uspeli da posednu teritorije i komunikacije severozapadno od Neretve, i delimičan neuspeh, jer nisu uspeli da razbiju NOVJ.

Najveći gubitnici bili su četnici, čija je najveća dotadašnja koncentracija poražena i razbijena od strane NOVJ, kao i Italijani, koji su pretrpeli teške gubitke i bili prinuđeni da prepuste odbranu mostarske oblasti Nemcima.

Bitka na Sutjesci

Bitka na Sutjesci ili Peta neprijateljska ofanziva, je naziv koji je kod nas odomaćen za operacije Švarc nemačkih trupa u leto 1943. godine. Cilj ove operacije bilo je razbijanje grupa otpora, kako aktuelnog, tako i potencijalnog, i čvrsto posedovanje jadranskog zaleđa, što je dobilo na važnosti nastupanjem Saveznika u Sredozemlju.

Pošto je otpor četnika izostao, borbe su počele 15. maja, koncentričnim nastupanjem protiv glavnine snaga NOVJ na prostoru Sandžaka i severne Crne Gore, a završile se 15. juna 1943. godine probojem obruča i probojem glavnih snaga NOVJ u Bosnu.

Bitka kod Kurska

Bitka kod Kurska vođena je u Drugom svetskom ratu između sovjetskih i nemačkih snaga tokom leta 1943. godine, od 5. jula do 23. avgusta. To je najveća tenkovska bitka u istoriji ratovanja i jedna od najznačajnijih savezničkih pobeda tokom 1943. godine. Najžešće borbe vođene su oko sela Prohorovke.

Pobedom Crvene armije u ovoj bici, inicijativa na Istočnom frontu prešla je na sovjetsku stranu. Od tada pa sve do kraja rata nemačke jedinice su se nalaze u konstantnoj defanzivi.

Bitka za Monte Kasino

U Drugom svetskom ratu, Bitka za Monte Kasino (poznata i pod imenom Bitka za Rim) je, u stvari bila serija bitaka, koje su vodili saveznici u pokušaju da  osvoje Rim i povežu se sa savezničkim snagama kod Ancija.

Prva bitka je počela 4. januara, 1944. i manastir na vrhu brda je uništen u savezničkom bombardovanju 15. februara. Saveznički avioni su žestoko bombardovali ruševine manastira i 15. marta.

Tokom tri neuspešna pokušaja da se osvoji dobro branjeni manastir Monte Kasino (17. januar — 25. januar, 15. februar — 18. februar, 15. mart — 25. mart), snage SAD, Ujedinjenog Kraljevstva, Indije, Kanade, Australije, Južne Afrike i Novog Zelanda su izgubile oko 54.000 ljudi. 

Konačno osvajanje Monte Kasina je omogućilo britanskim i američkim divizijama da otpočnu napredovanje ka Rimu, koji je stavljen pod savezničku upravu 4. juna 1944. godine.

Operacija Overlord

Operacija Overlord je bilo šifrovano ime za bitku u Normandiji, kojom je pokrenuta saveznička invazija zapadne Evrope. Operacija je otpočela 6. juna 1944. godine iskrcavanjima na plažama u Normandiji ( operacija poznatija kao Dan D).

Savezničke jedinice imale su oko 3 miliona vojnika, koji su poticali iz Kanade, Ujedinjenog Kraljevstva i SAD, Poljske, Slobodne Francuske, a tu su još bili i manji odredi iz Belgije, Grčke, Holandije i Norveške.

Usledilo je tronedeljno prikupljanje vojske na plažama pre nego što je počeo proboj sa normandijskih plaža. Bitka za Normandiju je trajala oko dva meseca, sa ciljem da se osigura mostobran u Francuskoj. Okončala se zatvaranjem džepa kod Faleza 24. avgusta, oslobođenjem Pariza 25. avgusta i nemačkim povlačenjem preko Sene koje se okončalo 30. avgusta 1944. godine. 

Desant na Drvar

Desant na Drvar, šifrovani naziv Operacija Konjićev skok, naziv je za nemačku akciju u maju i junu 1944. godine, čiji je cilj bio da se zarobi Josip Broz Tito i da se ukloni vođstvo partizanskog pokreta u Jugoslaviji. 

Cilj operacije bio je da se uništenjem središnjih štabova i ustanova nanese težak udarac NOVJ, što bi oslobodilo krupne nemačke snage sa Balkana za manevarsku upotrebu. Sam vazdušni desant je obavljen 25. maja 1944. godine.

Napad je počeo u zoru 25. maja teškim bombardovanjem Drvara koje je trebalo da rastroji odbranu i neposredno posle toga padobransko-jedriličarskim desantom na grad. Istovremeno su pripremljene borbene grupe krenule u bezobziran proboj prema Drvaru radi spajanja sa desantnim snagama.

Usledio je protivnapad Treće ličke brigade, koji je prisilio Nemce na defanzivu i omogućio izvlačenje Tita i članova štaba. Treća lička brigada sabila je desantne snage na mali prostor i prinudila ih na upornu odbranu. 

Naredni dani protekli su u neizvesnim i iznenadnim susretnim borbama nemačkih napadnih grupa sa brigadama u pratnji Vrhovnog štaba. Tito je sa članovima štaba evakuisan avionom 3. juna sa Glamočkog polja, a nemačka operacija okončana je neuspehom 6. juna.

Operacija Market garden

Operacija Market garden je bila saveznička vojna operacija koja je pokrenuta tokom Drugog svetskog rata, u septembru 1944. godine. Glavni cilj operacije je bilo zauzimanje mostova na glavnim rečnim tokovima na teritoriji Holandije pod nemačkom kontrolom, kako bi se omogućio brz prodor savezničkih snaga u samo srce nacističke Nemačke i rat priveo kraju do Božića. Ipak nacisti su uspeli da dobiju bitku i tako se održe još nekoliko meseci u ratu. 

Bitka za Ivo Džimu

Bitka za Ivo Džimu je vođena između SAD i Japana tokom februara i marta 1945. godine, u završnim operacijama na Pacifičkom frontu u Drugom svetskom ratu. Kao rezultat bitke, SAD su stekle kontrolu nad ostrvom Ivo Džima i aerodromima koji su se tamo nalazili. Bitka je čuvena po podizanju američke zastave koje su izveli američki marinci na najvišem planinskom vrhu ostrva.

Preko 100 američkih bombardera je napalo ostrvo, a usledio je udar i iz brodskih topova. Ukupno 30.000 marinaca  se iskrcalo na japansko ostrvo, i bitka za ostrvo je otpočela.

Marince je dočekala snažna vatra sa planine Suribaši na jugu ostrva, i borba na negostoljubivom terenu – grub vulkanski pepeo koji nije omogućavao ni čvrst zaklon, ni kopanje rovova. Ipak, do večeri je planina opkoljena, a stiglo je još oko 40.000 marinaca.

Usledio je krvavi obračun, a japanski vojnici su se borili do smrti. Marinci su uspeli da savladaju oko 22.000 japanskih vojnika i tako 26. marta 1945. godine proglase ostrvo Ivo Džima oslobođenim. 

Bitka za Berlin

Bitka za Berlin je bila jedna od poslednjih bitaka u Drugom svetskom ratu na evropskom bojištu. Silovita sovjetska armija je napala Berlin sa istoka. Bitka je trajala od kasnog aprila 1945. do ranog maja. Pre nego što je okončana, Adolf Hitler je počinio samoubistvo, a Nemačka je kapitulirala pet dana po okončanju bitke.

Bitka je okončana nakon nedelju dana teške borbe, jer su Nemci ostali bez ljudstva i opreme. Nemačke zalihe su bile izvan spoljne linije odbrane i prilično rano tokom bitke su ih zarobili Sovjeti. U borbi za grad, Sovjeti su izgubili oko 2.000 oklopnih vozila, a Nemci su imali samo nekoliko tenkova.

Bitka za Okinavu

Bitka za Okinavu, vođena na ostrvu Okinavi na Rjukju ostrvima (južno od četiri najveća ostrva Japana) je bio najveći amfibijski napad za vreme rata na Pacifiku tokom Drugog svetskog rata. To je bila najveća pomorsko-kopneno-vazdušna bitka u istoriji, vođena od aprila do juna 1945. godine.

S obzirom na to da je Okinava imala veliki broj stanovnika, civilni gubici tokom ovog okršaja su bili izuzetno veliki (oko 130.000 ljudi). Pored toga, oko 107.000 japanskih vojnika je ubijeno ili zarobljeno, a mnogi od njih su radije izvršavali samoubistvo, nego se izvrgavali sramoti zarobljavanja. 

Drugi svetski rat žrtve – najmasovnije stradanje u ljudskoj istoriji

Kada je počeo Drugi svetski rat, niko nije mogao ni da predpostavi kakva će razaranja doneti. 

Tačan broj ljudskih žrtava Drugog svetskog rata nikada nije sa sigunošću utvrđen. U mnogim zemljama se, iz političkih razloga, manipulisalo sa brojkama, ali većina procena navodi da je u Drugom svetskom ratu život izgubilo oko 60 miliona ljudi, najviše civila. 

Broj ranjenih je bio višestruko veći, što, s obzirom na tadašnji broj stanovnika planete Zemlje, čini Drugi svetski rat najkrvavijim sukobom u istoriji.

Kada je u pitanju Drugi svetski rat žrtve nisu jedino što je iznedrio, već je doveo i do dramatičnih demografskih promena u mnogim oblastima sveta. Cele etničke zajednice su ili uništene ili prisilno raseljene. 

Najbolji primer predstavlja gotovo potpuni nestanak Jevreja u Evropi, a oni koji su preživeli Holokaust su uglavnom emigrirali u SAD ili Palestinu, gde je kasnije stvorena država Izrael. Oko 15 miliona Nemaca je proterano iz velikog dela istočne Evrope, a nešto slično se dogodilo i italijanskoj manjini na istočnim obalama Jadrana. 

Koliko ljudi je stradalo u Drugom svetskom ratu?

Savezničke žrtve u Drugom svetskom ratu:

  • SSSR – ukupno nastradalih oko 25 miliona (9 miliona vojnika i 16 miliona civila)
  • Poljska – ukupno nastradalih oko 6 miliona (300 hiljada vojnika i 5,7 miliona civila)
  • Jugoslavija – ukupno nastradalih oko 1,5 miliona (300 hiljada vojnika i 1,2 miliona civila)
  • Francuska – ukupno nastradalih oko 600 hiljada (300 hiljada vojnika i 300 hiljada civila)
  • Grčka – ukupno nastradalih oko 470-480 hiljada (70-80 hiljada vojnika i 400 hiljada civila)
  • Velika Britanija – ukupno nastradalih oko 390-400 hiljada (270 hiljada vojnika i 120 hiljada civila)
  • SAD – ukupno nastradalih oko 300 hiljada (samo vojnici)

Sile Osovine – žrtve u Drugom svetskom ratu:

  • Nemačka – ukupno nastradalih oko 6 miliona (4 miliona vojnika i 2 miliona civila)
  • Japan – ukupno nastradalih oko 2,7 miliona (2 miliona vojnika i oko 700 hiljada civila)
  • Italija – ukupno nastradalih oko 450 hiljada (280 hiljada vojnika i 160 hiljada civila)

Holokaust – stradanja u logorima smrti

Ono po čemu se Drugi svetski rat razlikuje od dotadašnjih ratova jesu logori smrti, uništavanje čitavih etničkih zajednica, deportacije i odvođenje na prislini rad i preseljenje. Nemački okupatorski sistem bio je posebno okrutan u Poljskoj, SSSR i u Srbiji.

Tačan broj ubijenih u logorima nije poznat, ali se smatra da je veći od 6 miliona. Uglavnom su to bili Jevreji, ali tu je bilo i Roma, homoseksualaca i ostalih koje su nacisti smatrali nepoželjnim (mentalno i fizički onesposobljeni) ili nižim rasama, (Sloveni, crnci…)

Od 1941. do 1945. nad Jevrejima je sistematski vršen genocid, što je bio deo šire inicijative koja je obuhvatala progone i ubistva drugih naroda u Evropi. Ubistva su počinjavana širom okupirane Evrope, kao i u samoj nacističkoj Nemačkoj, a takođe su počinjavana i na svim teritorijama pod kontrolom njenih saveznika. Procenjuje se da je bilo preko 200.000 počinilaca holokausta.

Kako su izgledali koncentracioni logori?

Birokrate su učestvovale u pronalaženju evidencije za identifikaciju Jevreja, konfiskovanje imovine i planiranje rasporeda vozova kojima su deportovani. Kompanije su otpuštale jevrejske radnike, a kasnije zapošljavale Jevreje kao robovsku radnu snagu. Univerziteti su isključivali studente i profesore Jevreje. 

Nemačke farmaceutske kompanije su testirale lekove na zarobljenicima, a druge kompanije su gradile krematorijume. Pri ulazu zatvorenika u logore smrti, bilo im je naređeno da predaju svu ličnu svojinu, koja je bila popisana i označena pre nego što je poslata u Nemačku za ponovnu upotrebu ili recikliranje

Upotreba koncentracionih logora, ili logora smrti, opremljenih gasnim komorama za sistematsko masovno istrebljenje ljudi, bila je jedinstvena karakteristika holokausta. Izgrađeni su za sistematsku svrhu ubijanja miliona ljudi, pre svega pomoću otrovnog gasa.

Stacionarni objekti koji su izgrađeni u svrhu masovnog istrebljenja rezultat su ranijeg nacističkog eksperimentisanja sa otrovnim gasom tokom tajnog programa eutanazije mentalnih pacijenata.

Koji su najveći koncentracioni logori?

Najveći i najpoznatiji logori su bili Aušvic, Belzec, Buhenvald, Dahau, Majdanek, Treblinka i dr. U koncentracioni logor Aušvic ukupno je deportovano 1,3 miliona ljudi iz raznih delova Evrope. Od tog broja, ovde ih je pobijeno 1,1 milion, od toga milion Jevreja. 

Većina žrtava je ubijena odmah po prispeću u logor u gasnim komorama Aušvica u kojima je korišćen gas ciklon B. Ostali su umrli od sistematskog izgladnjivanja, prinudnog rada, nekontrolisanih epidemija, u egzekucijama streljanjem i u medicinskim eksperimentima. 

Na prostorima bivše Jugoslavije takođe su postojali koncentracioni logori, od kojih je najveći bio onaj u Jasenovcu. Ovaj logor su osnovale ustaše u leto 1941. godine, po ugledu na nacističke logore za masovno uništavanja ljudi. 

U logoru su primenjivane metode ponižavanja, terora i divljeg uništavanja muškaraca, žena i dece, ubijanje zatvorenika hladnim i vatrenim oružjem, izgladnjavanjem do smrti.

Posle Jevreja, srpske žrtve u Drugom svetskom ratu su bile najbrojnije, a zatim su tu Romi i Hrvati. U ustanku 23. aprila 1945 poginulo je oko 2000 logoraša, a spaslo ih se samo nekoliko stotina.

Posledice Drugog svetskog rata – promene i gubici u Drugom svetskom ratu

Već u početnim fazama rata i znajući zbog čega i kako je počeo Drugi svetski rat, je postalo jasno da će on po svom završetku dovesti do velikih promena u budućem svetskom poretku. Najvidljivije promene su bile one koje su se ticale državnih granica. 

SSSR je nakon rata i formalno u svoj sastav uveo Estoniju, Letoniju i Litvaniju te se proširio na račun Finske, Nemačke, Poljske, Čehoslovačke i Rumunije. Mirovnim ugovorima su se na zapad proširile Poljska na račun Nemačke, odnosno Jugoslavija na račun Italije — s tim da je pitanje Trsta rešeno tek 1954. godine. Kina je od Japana preuzela ostrvo Tajvan, dok je Koreja stekla nezavisnost od Japana. 

Nemačka je ubrzo nakon rata postala podeljena na Zapadnu i Istočnu Nemačku. Austrija je takođe povratila nezavisnost i 1955. godine postala suverena i neutralna država.

Političke promene nakon Drugog svetskog rata

Nastojanje bivših kolonijalnih sila Holandije i Francuske da povrate suverenitet nad teritorijima prethodno izgubljenim od Japana je dovelo do oružanih sukoba u Holandskoj Istočnoj Indiji i Indokini, odnosno do demonstracija i jačanja pokreta za nezavisnost u mnogim kolonijama.

Britanija, koja je bila krajnje iscrpljena ratom, shvatila je da više ne može održavati Britansko carstvo te je 1947. godini Indiji i Pakistanu, priznala nezavisnost. Dve godine kasnije Holanđani su priznali nezavisnost Indonezije. Francuzi su bili nešto uporniji u Vijetnamu te ga napustili tek nakon vojnog poraza godine 1954. godine 

Do tada je već započeo proces, pod nazivom dekolonizacija, tokom kojeg su bivša kolonijalna carstva zamenjena nizom novih suverenih država poznatih pod nazivom Treći svet.

Dekolonizacija je bila samo jedna od manifestacija kraja primata Evrope u međunarodnoj politici. Na mesto iscrpljenih, poniženih i razorenih bivših evropskih država su došle dve države, koje su preuzele politički i ekonomski primat u svetu — SAD i SSSR. 

Njihovo suparništvo, delimično motivisano borbom za prevlast u svetu, a delomično nesuglasicama nazvano je Hladni rat, a granica između njihovih sfera u Evropi prozvana Gvozdena zavesa — često navođena kao jedna od najvidljivijih i najdugotrajnijih posledica Drugog svetskog rata.

U nastojanju da steknu političku, ekonomsku, vojnu i svu drugu nadmoć nad Sovjetima, Amerikanci su u zapadnu Evropu uložili ogromna sredstva u svrhu ekonomske obnove savezničkih zemalja, preko Maršalovog plana. 

Mnoge države, pogotovo one koje u početku nisu imale potrebu za obnovu oružanih snaga, su ta sredstva uspešno iskoristile za nezapamćeni ekonomski uzlet, pa su se tako ratni gubitnici poput Nemačke i Japana, vrlo brzo uspešno oporavili na ekonomskom polju. 

Drugi svetski rat je takođe mnoge u Evropi uverio kako će kontinent svoj primat u svetu moći povratiti jedino ako se nadvladaju tradicionalne istorijske podele. Ubrzo nakon rata počeli su prvi diplomatski koraci koji su vremenom doveli do stvaranja Evropske unije.