Drugi svetski rat

Britanska vlada je veoma brzo reagovala, pa je tadašnji premijer, Nevil Čemberlen, već u 11.15 časova istog dana izjavio da se Velika Britanija nalazi u ratnom stanju sa Nemačkom.

Drugi svetski rat

Drugi svetski rat predstavlja jedan od najvećih oružanih sukoba u ljudskoj istoriji, odnosno podrazumeva veliki broj međusobno povezanih ratnih operacija, koje su se vodile krajem prve polovine 20. veka na gotovo čitavoj planeti. 

Da je Drugi svetski rat najmasovniji sukob u istoriji čovečanstva svedoče i podaci koji pokazuju da je u pitanju sukob u kojem je bilo uključeno najviše država, najviše ljudi je učestvovalo, kao i to da ne postoje zabeležena veća razaranja i veći broj ljudskih žrtava. 

Prema nekim izvorima, Drugi svetski rat predstavlja jedan od najznačajnijih događaja u istoriji, za koje je odgovoran čovek, a brojne posledice ovog sukoba vidljive su i dan danas. 

Predstavljamo hronološki vodič kroz Drugi svetski rat – kada i kako je počeo Drugi svetski rat, uzroke koji su doveli do ovog sukoba, kao i najznačajnije bitke vođene tokom višegodišnjeg oružanog delovanja.

Kada je počeo Drugi svetski rat?

Za početak Drugog svetskog rata uzima se 1. septembar 1939. godine, kada je počela nemačka invazija na Poljsku, iako je Japan pre toga, od 1937. godine, već bio u ratu sa Kinom za prevlast nad istočnom Azijom. 

Ubrzo nakon napada na Poljsku usledila je objava rata Nemačkoj od strane Velike Britanije i Francuske, kao i savez Nemaca sa Italijanima, čime je ovaj sukob poprimio globalne razmere. 

Kako je počeo Drugi svetski rat?

Tog 1. septembra 1939. godine, kada je počeo Drugi svetski rat, oko 4.45 časova ujutru sa nemačkog broda “Šlezvig-Holštajn” otvorena je vatra na poljsko poluostrvo Vesterplate. Nemačke trupe su prešle poljsku granicu, a Luftvafe, nemačko ratno vazduhoplovstvo, je započelo bombardovanje poljskih gradova. 

Britanska vlada je veoma brzo reagovala, pa je tadašnji premijer, Nevil Čemberlen, već u 11.15 časova istog dana izjavio da se Velika Britanija nalazi u ratnom stanju sa Nemačkom. Dva dana kasnije i Francuska je objavila rat Nemačkoj, što je učinila i Kanada 10. septembra, čime je sukob u Evropi prerastao u svetski rat.

Koji je uzrok Drugog svetskog rata?

Adolf Hitler, nemački predsednik, je 22. avgusta 1939. godine održao sastanak sa komandantima svih rodova svoje vojske, na kojem je izdao naredbu za napad na Poljsku. U nadi da će izbeći intervenciju drugih moćnih evropskih nacija, Nemci su razmatrali mogućnost izazivanja incidenta koji bi poslužio kao opravdanje za početak agresije.

Plan pod nazivom operacija Himler podrazumevao je lažni napad Poljaka na nemačku radio-stanicu Glajvic, udaljenu oko 5 kilometara od tadašnje poljsko-nemačke granice. Izrežirani napad na stanicu izvršilo je šest naoružanih pripadnika Službe bezbednosti Rajha u civilnim odelima, predstavljajući se kao “ustanici-pripadnici poljskih paravojnih snaga”.

Zarad boljeg propagandnog efekta, izmšljeni oružani napad, trebalo je da podrazumeva i ljudske žrtve. Zato je nemačka policija, 30. avgusta, u obližnjim selima uhapsila Nemca poljskog porekla, koji je bio poznat po propoljskim stavovima. 

Kako je izgledao napad na radio-stanicu?

Konačno, 31. avgusta 1939. u 14 časova, načelnik Generalštaba Franc Halder je iz Berlina primio šifrovanu poruku, koja je glasila “Baka je preminula”, što je bilo naređenje za izvršenje zadatka. Oko 20 časova, naoružana grupa je upala u radio-stanicu, gde su osoblju žicom vezali ruke i smestili ih u podrum. 

Esesovci, maskirani u poljske pobunjenike, su uspeli pomoću ručnog mikrofona da se uključe u mrežu i na poljskom i, delimično nemačkom, pročitaju proglas, koji je glasio: “Pažnja, pažnja! Ovde Glajvic! Odašiljač je u poljskim rukama. Došao je čas slobode!”

Dok su operativci preuzimali radio-stanicu, Halder je likvidirao uhapšenog seljanina, koji je tako postao prva žrtva Drugog svetskog rata, jedna od ispostaviće se nekoliko desetina miliona, a koja je zapravo predstavljala samo opravdanje za potonju agresiju. 

Koliko je trajao Drugi svetski rat i kada je završen Drugi svetski rat?

Drugi svetski rat je trajao 6 godina i 1 dan. Za zvaničan datum završetka ovog rata uzima se 2. septembar 1945. godine, kada je konačno slomljen otpor japanskih vojnika i potpisana kapitulacija. 

Četiri meseca ranije, predao se i sam Berlin, a nekoliko dana kasnije potpisana je kapitulacija, tako da se 8. maj smatra danom kada se završio Drugi svetski rat u Evropi. 

U nastavku ovog teksta možete pročitati hronološki pregled Drugog svetskog rata,  koje su bile sukobljene strane, kao i koje su to najvažnije bitke vođene u Drugom svetskom ratu. Saznaćete i koliko je bilo ljudskih žrtava i kakve sve posledice je ostavio ovaj oružani sukob svetskih razmera.

Šta je dovelo do Drugog svetskog rata?

Iako o konkretnim uzrocima Drugog svetskog rata i dalje traju rasprave, istoričari su složni u jednom – veliki broj uzroka Drugog svetskog rata ima koren u Prvom svetskom ratu, završenom svega 20 godina ranije. 

Nemačka je u Prvom svetskom ratu poražena, te je na osnovu Versajskog sporazuma ostala bez kolonija, i tako bila dovedena u još podređeniji položaj. Iako su bili na pobedničkoj strani Italija i Japan nisu imali previše razloga za zadovoljstvo “ratnim plenom”.

Završetak Prvog svetskog rata doneo je i slom predratnog ekonomskog poretka zasnovanog na slobodnoj trgovini. Većina država se nakon rata okrenula protekcionizmu i autarhiji, što je bilo plodno tle kako za međusobne sukobe, tako i za ekonomsku nestabilnost, koja je punu snagu doživela u Velikoj ekonomskoj krizi, počev od 1929. godine. 

Novi faktor predstavljala je i pojava dveju ideologija — fašizma i komunizma. Obe su, svaka na svoj način, predstavljale radikalnu alternativu posleratnom svetskom poretku, a njihovo međusobno suparništvo odražavalo se i na međunarodnu politiku. 

Nacionalizam kao jedan od faktora za izbijanje rata

Uticaj nacionalizma, koji je predstavljao dominantnu ideologiju Evrope 19. veka, porastao je nakon rata još više u istočnoj Evropi, gde su na ruševinama tri stara carstva (Austrougarskog, Osmanskog i Ruskog), formirane nacionalne države. U većini slučajeva granice novih država se nisu poklapale sa etničkim granicama, što je predstavljalo stalan izvor napetosti. 

S druge strane, novostvorene države, poput Kraljevine SHS, Čehoslovačke i Poljske, su po sastavu bile višeetničke i samim tim opterećene unutrašnjim napetostima, koje su se naknadno odražavale na međunarodnu scenu.

Nacionalizam se proširio i na Aziju, pogotovo na posede evropskih kolonijalnih sila, čiji podanici su svoj položaj počeli smatrati izdajom versajskih principa. Nacionalizam se nastavljao iskazivati i kao rasizam, koji je imao važnu ulogu u pogoršanju odnosa Japana i SAD.

Nacionalizam i revanšizam su bili posebno jaki u Nemačkoj zbog velikih teritorijalnih, kolonijalnih i finansijskih gubitaka, koji su propisani Versajskim sporazumom. Po tom miru, Nemačka je izgubila skoro 13% svoje matične teritorije i sve svoje kolonije, dok je pripajanje susednih teritorija Nemačkoj je bilo zabranjeno, nametnute su odštete i uvedena ograničenja na veličinu i moć nemačke vojske. 

U međuvremenu, Ruski građanski rat se završio osnivanjem Sovjetskog Saveza.

Velika ekonomska kriza kao uzrok rata

Ako govorimo o ekonomskoj krizi kao glavnom katalizatoru za izbijanje Drugog svetskog rata, onda možemo reći da je to bio proces koji je trajao skoro celu jednu deceniju, s obzirom da je velika ekonomska kriza počela u SAD u oktobru 1929. godine. 

Kriza se prvobitno manifestovala kroz globalni rast nezaposlenosti i siromaštva, što je brojno stanovništvo u mnogim zemljama okretalo ekstremnim ideologijama, a u mnogim državama dovodilo i do međuetničkih napetosti, pogotovo u istočnoj Evropi gde je došlo do naglog porasta antisemitizma.

U mnogim državama, pogotovo onim koje su zaostajale za Britanijom i Francuskom, kriza je dovela do uverenja kako versajski poredak predstavlja kočnicu njihovog ekonomskog razvoja, te da se on mora izmeniti, ako je potrebno i oružanom silom, odnosno osvajanjem novih teritorija. 

Britanija i Francuska, glavni zagovornici politike globalnog razoružanja, su takođe bile snažno pogođene krizom, koja je sprečila njihovo ponovno naoružavanje.

Rat Japana sa azijskim susedima 

Japan, kao zemlja bez sopstvenih izvora mnogih važnih resursa, bio je snažno pogođen ekonomskom krizom. Kao posledica toga, u japanskim vladajućim krugovima je počeo bujati militarizam, odnosno uverenje da Japan može osigurati prosperitet jedino na račun susednih azijskih država, odnosno evropskih kolonijalnih poseda. 

Shodno tome, Japanci su 1931. godine izveli invaziju na kinesku provinciju Mandžuriju. Mnogi japanski, a i drugi istoričari smatraju upravo taj događaj stvarnim početkom Drugog svetskog rata. Zapadne sile, iscrpljene i prezaokupljene ekonomskom krizom, na njega nisu reagovale.

Sukobljene strane u Drugom svetskom ratu

U Drugom svetskom ratu je učestvovala većina tadašnjih država, uključujući i sve velike sile, koje su osnovale dva suprotstavljena vojna saveza:

  • Sile Osovine – Nemačka, Italija, Japan, Mađarska, Bugarska i drugi.
  • Saveznici – Sovjetski Savez, SAD, Velika Britanija, Francuska, Poljska, Jugoslavija, Grčka, Kina i drugi.

Kakvo je bilo stanje u ovim državama neposredno pre izbijanja rata?

Nakon Prvog svetskog rata u Nemačkoj je stvorena demokratska vlada, poznata kao Vajmarska republika. Međuratni period je obeležio sukob između pristalica nove republike i tvrdokornih protivnika kako na levici, tako i na desnici. 

S druge strane, italijanske nacionaliste je razbesnelo što obećanja koja su dale Britanija i Francuska da osiguraju italijanski ulazak u rat nisu u potpunosti ispoštovana mirovnim ugovorima. 

Od 1922. do 1925. fašistički pokret Benita Musolinija je preuzeo vlast u Italiji sa agendom nacionalizma, totalitarizma i saradnje klasa, kojom je ukinuta predstavnička demokratija i promovisana agresivna spoljna politika.

U oktobru 1936. Nemačka i Italija su formirale osovinu Rim-Berlin. Mesec dana kasnije, Nemačka i Japan su potpisale Antikominterna pakt, kojem se pridružila Italija  naredne godine, čineći tako Trojni pakt.

Za to vreme, zabrinut zbog nemačke ideologije i želje Adolfa Hitlera da zauzme velike površine istočne Evrope, Sovjetski Savez je pokušao da napravi sporazum sa Francuskom, ali i Velikom Britanijom. SAD su, usled velikih previranja u Evropi, usvojile Zakon o neutralnosti. 

Nemačka je 1938. godine počela nasilnu aneksiju, Anšlus Austrije. Hitlerov režim je taj potez opravdavao sprovođenjem načela o pravu na samoopredeljenje, odnosno činjenicom da su mnogi Austrijanci sebe smatrali delom nemačke nacije od koje su odvojeni veštačkom granicom.

To je bio svojevrsni uvod u potonje sukobe koji su obeležili 20. vek. 

U nastavku pogledajte kako je izgledao odnos snaga Saveznika i sile Osovine pre početka sukoba i koja strana je imala veće izglede da dobije rat.

Nacistička Nemačka i razlog ulaska u rat

Nacionalsocijalistička stranka Adolfa Hitlera je imala za cilj osnivanje nacističke države u Nemačkoj. Temelj nacističke ideologije predstavljala je rasistička zamisao u širenju nemačkog životnog prostora na istok, na račun slovenskih naroda. 

Na kraći rok se ta ideologija manifestovala kao proklamovan cilj okupljanja svih zemalja u kojima živi nemačka manjina u jedinstvenu državu — Veliku Nemačku. 

Nacistička vlada je postepeno jednostrano odbacila odredbe Versajskog ugovora te započela s ponovnim naoružavanjem u svrhu postizanja tih ciljeva oružanim putem.

Snaga nemačke vojske 

Nemačka je pred ovaj rat bila u mnogo inferiornijem položaju, nego pred početak Prvog svetskog rata. Sa druge strane je u kvalitativnom smislu bila u velikoj prednosti u odnosu na svoje protivnike.

To se možda najbolje odražavalo u kopnenoj vojsci — Vermahtu. Iako je ponovno naoružavanje van versajskih okvira otpočelo još godine 1933. godine, Nemačka je još uvek zaostajala za zapadnim silama po pitanju moderne opreme, pogotovo tenkova. 

S druge strane, u razdoblju kada se držala versajskih kriterijuma, Nemačka je smela da ima malu profesionalnu vojsku, što je dovelo do rigorozne selekcije i filtriranja najspososbnijih kadrova, koji su za vreme rata postali srž Hitlerove vojne mašinerije.

Zahvaljujući taktici blickriga (operativna vojna doktrina koja predviđa upotrebu mobilnih snaga, koje napadaju koristeći brzinu i iznenađenje kako bi onemogućile neprijatelja da blagovremeno reaguje i uspostavi odbranu), koju su osmislili nemački vojni stratezi, Hitler je verovao u brzu pobedu i završetak rata. 

Italija i njene ambicije pred rat

Italija je, zahvaljujući brojnim kolonijama, ali i Musolinijevim ambicijama, imala potrebu da sagradi modernu ratnu mornaricu koja bi bila u stanju da se suprotstavi Britancima i Francuzima.

Rezultat toga je bila treća po snazi mornarica u Evropi s velikim brojem modernih brodova i veoma kvalitetnim i izvežbanim ljudstvom, spremnim na primenu raznoraznih svežih ideja i nekonvencionalnih zamisli. 

Musolinijev režim je isto tako veliki napor uložio u stvaranje kvalitetnog i relativno modernog vazduhoplovstva koje se 1930-ih moglo meriti s većinom velikih sila. 

Italijanskim vojnim stratezima je najviše nedostajala kvalitetna kopnena vojska, pa su italijanski vojnici u rat ušli uglavnom sa zastarelom ili neadekvatnom opremom, što je bilo najvidljivije u tenkovima. Imali su dovoljan broj tenkova pogodnih za kolonijalno ratovanje, ali daleko ispod savezničkih i nemačkih standarda.

Japan i njihovo naoružanje za rat

Japanska ratna mornarica je bila jedna od najjačih i najmodernijih na svetu. Nastojali su da održe korak s Britancima i Amerikancima, pa su shodno tome bili skloni inovacijama i primeni modernih tehnologija i strategija. 

Za razliku od mornaričkog, japansko ratno vazduhoplovstvo u sastavu kopnenih snaga je po kvalitetu aviona i pilota ponešto zaostajalo za većinom država u svetu.

Kopnene snage su, slično kao i u Italiji, predstavljale najslabiju japansku kariku, iako je to postalo vidljivo tek u kasnijoj fazi rata. Japanci su smatrali da će se rat odvijati po slabo nastanjenim ostrvima, gde primena tenkova ili slične moderne opreme nije tako bitna.

Francuska i njena taktika pred budući sukob

Zbog enormnih gubitaka u ljudstvu, nakon pokušaja da se ofanzivnim akcijama probiju nemačke linije u Prvom svetskom ratu, francuski vojni stratezi su za budući rat odabrali defanzivnu strategiju koja se temeljila na primeni odbrambene vatre i sistema utvrđenja.

Krajnji rezultat tog plana bila je čuvena Mažino linija (linija betonskih utvrđenja, tenkovskih prepreka, mitraljeskih gnezda i ostalih vidova odbrane) — sistem utvrđenja postavljen na nemačkoj granici koji se smatrao najmodernijim na svetu i praktično neprobojnim.

Ovaj sistem krio je veliki nedostatak u vidu ogromnih troškova, a vodeći problem bio je taj što je novac uložen u Mažino liniju, trebalo da bude uložen u proizvodnju novih, modernih oružja. Zato je francuska kopnena vojska  u rat ušla sa zastarelom opremom, izuzev tenkova, koji su bili najsavremeniji u svetu. 

Problem za francusku vojsku bio je i izuzetno loš kvalitet najvišeg komandnog kadra koji su, s izuzecima poput generala de Gola, sačinjavali manje-više nesposobni ljudi, zastarelih shvatanja. 

Tako u zgradi francuskog generalštaba nije postojao nijedan telefon ili radio-stanica. I među ljudstvom je bilo dosta problema, pogotovo zbog toga što su veliki deo jedinica sačinjavali nekvalitetni rezervisti.

Francuska ratna mornarica je, s druge strane, bila prilično moderna, ali ona nije došla do izražaja u ratu, s obzirom na to da je bila koncentrisana u Mediteranu. Francusko ratno vazduhoplovstvo je bilo inferiorno u odnosu na nemačko, kako brojnošću tako i kvalitetom.

Velika Britanija – mornarica i avijacija kao najjači aduti

Britanske kopnene snage su bile malobrojne ali profesionalne prirode, pa je na početku trebalo da se koriste u ograničenim akcijama, odnosno kao podrška brojnijoj francuskoj vojsci, sve do trenutka kada se popune regrutima. S druge strane, britanska vojska je kvalitetom i obučenošću ljudstva bila znatno iznad evropskog proseka. 

Nedostaci britanskih kopnenih snaga su imali potpunu suprotnost u Kraljevskoj mornarici koja je predstavljala silu sposobnu da ostvari potpunu nadmoć na većini svetskih mora. 

Mornarica je imala vrlo kvalitetno ljudstvo, kao i komandni kadar otvoren prema novim idejama, zbog čega su britanski brodovi bili prilično raznoliki — od torpednih čamaca do nosača aviona — što im je omogućilo izvođenje najsloženijih operacija.

Ipak, najvredniji i najmoderniji deo britanskih oružanih snaga predstavljalo je Kraljevsko ratno vazduhoplovstvo. Bilo je sastavljeno od raznolikih tipova aviona i sposobno za raznovrsne zadatke. 

Na početku se smatralo da ništa ne može zaustaviti bombardere, te se umesto insistiranja na lovačkoj avijaciji stvorio velikih broj teških strateških bombardera, kako bi se na neprijateljske napade odgovorilo istom merom.

Sovjetski Savez sa najbrojnijom vojnom snagom

Sovjetski Savez (SSSR) je od svih velikih sila te 1939. godine imao najbrojnije oružane snage, kako po pitanju ljudstva, tako po pitanju broja aviona, tenkova i drugog savremenog oružja.

S druge strane, sav taj napredak je gotovo u potpunosti zaustavljen Staljinovim čistkama krajem 1930-ih tokom kojih je u potpunosti izbrisana cela jedna generacija sposobnih i kvalitetnih oficirskih kadrova. 

Na njihova mesta došli su nesposobni i neiskusni oficiri. Kao posledica svega toga, sovjetska taktika, strategija i celokupni kvalitet vojske bio je daleko ispod standarda većine zapadnih zemalja.

Sovjetska avijacija je takođe brojčano bila prilično impresivna, ali je, slično kao i Luftvafe, bila pretežno orijentisana na podršku kopnenim trupama. Sa druge strane, Sovjeti su bili među prvima koji su prepoznali potencijale vertikalnog manevra, pa su stvorili vazdušno-desantne i padobranske jedinice.

Zbog zatvorenosti mora i orijentacije na kopnenu i vazduhoplovnu silu, sovjetska ratna mornarica je igrala podređenu ulogu. Većina plovila je bila zastarela, ali je brojnošću bila sposobna da podrži kopnenu vojsku.

SAD – taktička nadmoć 

Sjedinjene Američke Države su tokom 1930-ih godina veoma malo ulagale u odbranu, smatrajući da će ih eventualni ratni sukob izbeći, pre svega zbog okeana,  koji ih je teritorijalno razdvajao od Evrope i Azije. 

Jedini izuzetak je bila ratna mornarica, koja se razvijala zbog sve većeg suparništva SAD s Japanom u području Tihog okeana. Zbog velikih udaljenosti između pojedinih tačaka u Tihom okeanu, veliki je naglasak stavljen na avijaciju, odnosno koordinaciju njenih aktivnosti s mornaricom. 

Zbog toga su SAD, slično kao i Japan, razvile vrlo kvalitetnu i izvežbanu mornaričku avijaciju, te sagradile nekoliko nosača aviona.

Zbog toga je razvoj kopnene vojske, odnosno planovi za eventualno delovanje na evropskim bojištima bio potpuno zanemaren. Američka vojska je 1939. godine imala zastarelu opremu i neadekvatnu taktiku. 

No, relativno kasni ulazak SAD u drugi svetski rat je omogućio učenje na tuđim greškama i iskustvima i bolje snalaženje na bojnom polju.

Hronološki prikaz Drugog svetskog rata – tok rata iz godine u godinu

Kao što smo već rekli, početak Drugog svetskog rata se vezuje za nemački napad na Poljsku u septembru 1939. godine. To je bio dan kada je počela Hitlerova invazija na svog istočnog suseda, odnosno dan kada se krenulo u sprovođenje nacističkog plana o zauzimanju istočne Evrope i stvaranje velike Nemačke države. 

S obzirom na to da su se i druge velike svetske sile, poput Francuske i Britanije, uključile u rat, sukob je poprimio globalne razmere. Vodeće zemlje učesnice stavile su sve svoje ekonomske, industrijske i naučne resurse u službu ratnih napora, potpuno brišući razlike između vojnih i civilnih izvora. 

Počeo je rat koji su obeležile masovne smrti civila, koncentracioni logori, kao i jedini slučaj upotrebe nuklearnog oružja. U ratu je učestvovalo oko 110 miliona vojnika iz 61 zemlje sveta. 

#1 Početak Drugog svetskog rata i dešavanja tokom 1939. godine

Nacistička Nemačka je zahvaljujući taktici blickriga brzo napredovala kroz Poljsku, uprkos činjenici da su dve velike vojne sile (Francuska i Velika Britanija) bile na njenoj strani. 

Međutim, savez je u početku pružio samo ograničenu direktnu vojnu pomoć, u koju je spadao mali francuski prodor u Sar. Saveznička vrhovna komanda je zaključila da ofanziva na Nemačku nema smisla, već je cilj bio da se rat dobije pomorskom blokadom. Cilj je bio sprečavanje Nemaca da dobijaju strateške resurse iz neutralnih zemalja, čime bi naneli štetu nemačkoj privredi. 

Ispostavilo se da odluka Italije da bude neutralna ima zapravo koristan efekat na Nemačku, jer je preko nje nesmetano išao uvoz sirovina. Nakon potpisivanja primirja sa Japancima, SSSR se 17. septembra 1939. godine pridružio nemačkim napadima na Poljsku, i to sa istoka. 

Okružena dvema moćnim vojnim silama, poljska vojska je poražena i Varšava se predala Nemcima 27. septembra, a poslednje linije otpora su se predale 6. oktobra. Poljska teritorija je bila podeljena između Nemačke i Sovjetskog Saveza, dok su  Litvanija i Slovačka dobili manje delove. 

Posle predaje poljske vojske, poljski pokret otpora je osnovao podzemnu državu i gerilsku Domovinsku armiju. Oko 100.000 poljskih vojnika je evakuisano u Rumuniju i baltičke države. Mnogi od njih su kasnije nastavili da se bore uz Saveznike protiv Nemaca na svim frontovima u Evropi i severnoj Africi tokom celog rata.

#1.1. Pokušaj sklapanja mira sa Britanijom i Francuskom

Adolf Hitler je 6. oktobra 1939. godine javno ponudio mir Ujedinjenom Kraljevstvu i Francuskoj, ali je ostao pri stavu da će o sudbini Poljske odlučivati isključivo Nemačka i Sovjetski Savez. Britanski premijer Čemberlen je odbio ovu ponudu 12. oktobra. 

Uvređen zbog negativnog odgovora, Hitler je odmah naredio napad na Francusku, ali su loše vremenske prilike te jeseni u Evropi i nadolazeća zima odložile ofanzivu sve do proleća 1940. godine. 

U međuvremenu, nakon potpisivanja Sporazuma o prijateljstvu i granicama između Sovjetskog Saveza i Nemačke, SSSR je konsolidovao svoje pozicije u istočnoj Evropi tako što je primorao baltičke države da dozvole sovjetskoj vojsci da se stacionira u njima pod uslovima sporazuma o uzajamnoj pomoći. 

Finska je odbila da ustupi teritorije severno od Lenjingrada, što je krajem novembra dovelo do sovjetskog napada na ovu skandinavsku zemlju. Zimski rat u kome su Finci ispočetka uspešno zaustavili nadmoćne sovjetske napade se okončao finskim ustupcima Sovjetskom Savezu. 

Ujedinjeno Kraljevstvo i Francuska su doživeli sovjetski napad na Finsku kao ulazak Sovjetskog Saveza u rat na strani Nemaca i odgovorili su na sovjetske invaziju podržavajući izbacivanje Sovjetskog Saveza iz Društva naroda (međunarodna organizacija čiji su ciljevi bili razoružanje, sprečavanje rata preko kolektivne bezbednosti, rešavanje razmirica diplomatskim putem…). 

#2 Rasplamsavanje ratnih sukoba tokom 1940. godine

Zimski rat je savezničkim stratezima učinio posebno zanimljivim Skandinaviju. Stvoreni su planovi da se pošalje ekspedicioni korpus s ciljem pružanja pomoći Finskoj, kako bi se pridobila na savezničku stranu. To je kasnije trebalo da posluži kao izgovor za blokadu dopremanja Nemačkoj strateški važnih zaliha gvozdene rude iz Švedske. 

Na planovima se nastavilo raditi i nakon finske kapitulacije u martu 1940. godine. Delimično uznemiren najavama o takvim planovima, Hitler je naredio da se pripremi invazija na Dansku i Norvešku. 

Velika nemačka armija od nekoliko desetina divizija, opremljena i sveža nakon nešto mirnije provedene zime je 9. aprila svom snagom napala Norvešku i Dansku kako bi zaštitila pošiljke gvozdene rude iz Švedske.

Danska je kapitulirala bez otpora nakon svega nekoliko sati i ostala je okupirana sledećih pet godina. Norveška je pokorena za dva meseca, uprkos savezničkoj podršci. 

Iako je britanska Kraljevska mornarica nanela velike gubitke nemačkoj mornarici, Norveška je u junu 1940. pala pod potpunu nemačku kontrolu, čime je stvorena važna baza za buduće podmorničke operacije na Atlantiku.

Britansko nezadovoljstvo norveškom kampanjom je dovelo do smene britanskog premijera Nevila Čemberlena i imenovanja Vinstona Čerčila za premijera 10. maja 1940. godine. 

#2.1. Napad na Francusku – nemačka ofanziva na Zapadni front

Nakon višemesečnih odlaganja i promene planova, u proleće 1940. godine otpočela je velika nemačka ofanziva na Zapadnom frontu. Nacistička Nemačka je 10. maja napala Francusku i iz strateških razloga je istog dana napala i neutralne države Belgiju, Holandiju i Luksemburg. 

Istovremeno je Velika Britanija okupirala danske posede Island, Grenland i Farska ostrva, kako bi sprečila potencijalnu nemačku invaziju na ova ostrva. 

Nemci su odlučili da zaobiđu Mažino liniju i da Francusku napadnu preko teritorija neutralne Belgije. Zbog toga su Saveznici odmah poslali svoje najbolje i najbrojnije snage na belgijsku teritoriju kako bi već tamo zaustavili nadiranje nemačkih trupa. 

Međutim, Nemci su manju grupu armija koncentrisali na zemlje Beneluksa, a oklopne divizije (oko 3000 tenkova) bile su nastanjene u gustim šumama Ardena.  Ono što se nije očekivalo jeste da će Nemci zajedno sa Belgijom napasti i Holandiju koja je, za pet dana, a nakon bombardovanja Roterdama, odmah kapitulirala. 

Glavni udar došao je kroz šumovite Ardene za koje se pretpostavljalo da su neprohodni za tenkove i druga moderna vozila. Holandija i Belgija su pregažene za svega nekoliko nedelja zahvaljujući taktici blickriga. 

Francuske snage su bile potpuno iznenađene tim napadima, pa kada su nemačke snage samo tri dana kasnije izbile na reku Meza kod Sedana, nisu bile u stanju da pruže odgovarajući otpor. 

Nemci su prešli reku i tenkovskim kolonama brzo odsekli glavninu savezničkih snaga u Belgiji od Francuske. Pokušaji saveznika da razbiju nemački klin nisu uspeli, a 28. maja je Belgija zvanično kapitulirala.

#2.2. Priključenje Italije u rat na nemačkoj strani 

Italija se 10. juna i službeno pridružila Hitleru kao saveznik, objavila je rat Francuskoj i Velikoj Britaniji i napala Francusku, smatrajući da su saveznici izgubili rat, te da se jeftino može domoći njihovih kolonija. 

Prva važnija italijanska ofanziva bio je napad na francuske položaje na granici, tokom koga je nekoliko francuskih bataljona uspešno zaustavilo celu jednu italijansku armiju. 

Taj vojni uspeh nije imao skoro nikakav efekat na opšte stanje u Francuskoj, gde je vlada i službeno otpočela pregovore o kapitulaciji. Nemci su zauzeli Pariz 14. juna 1940. godine i osam dana kasnije Francuska se predala.

Sa kapitulacijom se nije složio general de Gol koji je 18. juna odleteo u London i stao na čelo Slobodne Francuske, a u planu je imao da iz emigracije nastavi pružanje otpora Nemcima.

#2.3. Hitler na vrhuncu moći i rat sa Britanijom 

Početkom leta 1940. Hitler se nalazio na vrhuncu moći i većina evropskih političara i vlada ga je smatrala pobednikom rata. Nakon sloma Francuske se celi kontinent nalazio pod njegovom kontrolom, bilo preko okupacionih snaga, saveznika, ideološki bliskih vlada ili neutralnih država, koje je bilo lako uceniti. 

Jedino mu je na putu stajala usamljena Britanija. No britanska vlada na čelu s Vinstonom Čerčilom je bila odlučna nastaviti rat do konačne pobede. 

U junu 1940. godine Sovjetski Savez je prisilno anektirao Estoniju, Letoniju i Litvaniju, a zatim je 28. juna, koristeći nemačku zauzetost na Zapadu, ultimatumom naterao Rumuniju da preda spornu rumunsku regiju Besarabiju. To je dovelo do slabljenja nacističko-sovjetske saradnje i obe države su počele pripreme za međusobni rat.

U međuvremenu je Hitler nastojao da uspostavi mir nudeći garanciju opstanka Britanskog carstva u zamenu za povraćaj bivših nemačkih kolonija. Kada su Britanci to odbili, Hitler je naredio da se započne bombardovanje Britanskih ostrva i javne pripreme za invaziju koja je dobila šifru Operacija Morski lav.

Operacija je podrazumevala višenedeljnu seriju vazdušnih napada kojima su se Britanci suprotstavili u nizu vazdušnih okršaja koji se simbolično zovu Bitka za Britaniju. 

Zahvaljujući posedovanju radara, bržoj proizvodnji lovačkih aviona i mogućnosti ponovnog angažovanja vlastitih pilota srušenih nad britanskim tlom, Britanci su uspeli da očuvaju prednost i prisile Hitlera da sredinom septembra otkaže planove za invaziju.

#2.4. Prebacivanje težišta rata na Mediteran, Bliski istok i Afriku

Tokom jeseni 1940. godine rat je počeo da se širi i da se sa zapada postepeno prebacuje na Mediteran i Bliski istok, s obzirom na to da je Hitlerov cilj bio da Britancima oduzme strateški važne naftne izvore. 

Zadatak Italijana, koji su imali snage u Libiji, Etiopiji i Somaliji bio je da od Britanaca odseče njihovu glavnu prometnu arteriju u Sueckom kanalu. U septembru je iz Libije na Egipat krenula velika italijanska ofanziva, koja je nakon kraćeg napredovanja brzo zaustavljena od strane znatno malobrojnijih britanskih napredovanja, pokazavši još jednom italijansku vojnu inferiornost. 

U međuvremenu su na Mediteranu počele oštre borbe između italijanske i britanske mornarice. Zahvaljujući kvalitetnijoj taktici i boljoj opremi, Britanci su u njima imali više uspeha, a sukobi su prevagnuli u britansku korist 11. novembra 1940. godine kada su u luci Taranto napadom torpednih aviona onesposobljena tri italijanska bojna broda.

Najvažniji događaj je bila Musolinijeva odluka da, u svrhu izjednačavanja prestiža s Hitlerovim, preduzme sopstveni blickrig u formi napada na Grčku. Pohod koji je započeo 28. oktobra 1940. godine vrlo brzo se, zahvaljujući uspešnom otporu slabo opremljene, ali dobro vođene grčke vojske, pretvorio u još jedan italijanski vojni fijasko.

Krajem 1940. Britanci su pokrenuli Operaciju Kompas — prvu važniju savezničku ofanzivu u ratu — koja je za posledicu imala potpuno rasulo italijanske vojske u severnoj Africi. No, taj se uspeh nije mogao iskoristiti, jer je Čerčil doneo odluku da se britanska pojačanja i drugi resursi upute u Grčku, čime je izazvao Hitlera da naredi napad na Grčku, poznat pod šifrom Operacija Marita.

#3 Bujanje rata 1941. godine – žestoki okršaji zaraćenih strana

Hitler je planirao da napad na Grčku izvede sa teritorije Jugoslavije i Bugarske, koje su do proleća 1941. godine, bile priključene Trojnom paktu, isto kao i Mađarska i Rumunija. Međutim, 27. marta je u Jugoslaviji izveden puč kojim je svrgnuta pronemačka vlada i ustanovljena nova, probritanska. 

Hitler je, zarad odmazde, odlučio da zajedno sa Grčkom bude napadnuta i Jugoslavija, što se i dogodilo 6. aprila. Demoralisana jugoslovenska vojska brzo je savladana i prisiljena na kapitulaciju već 17. aprila 1941. godine. 

Grčka vojska se održala nešto duže, do 20. aprila, nakon čega su njeni ostaci, zajedno s britanskim ekspedicionim korpusom našli utočište na Kritu. Nemci su 20. maja 1941. godine izvršili padobranski desant na Krit i zauzeli ga, iako su imali velike gubitke među svojim elitnim padobranskim jedinicama. 

#3.1. Sile osovine protiv Sovjetskog Saveza

Pripreme za Operaciju Barbarosa – invaziju na SSSR, počele su još tokom jeseni prethodne godine, a napad je planiran za leto 1941. godine. Osvajanje prostora na istoku bilo je deo nacističkog programa, a Hitler je verovao da će pohod na komunističku državu dovesti do promena u britanskoj vladi. 

Staljin je, s druge strane, smatrao da Hitler sebi neće dozvoliti luksuz ratovanja na dva fronta (Istočni front i Zapadni front). Zato je verovao da je gomilanje nemačkih trupa na istočnim granicama isključivo sredstvo političkog pritiska, a dojave o nemačkim pripremama za napad pripisivao je podmetanju britanskih službi kojima je bilo u interesu da uvuku SSSR u rat. 

Sve je to savršeno odgovaralo nemačkom planu koji je predviđao opkoljavanje i uništenje glavnih sovjetskih snaga na samoj granici, osvajanje Moskve i Lenjingrada, kao i izbijanje na liniju Astrahan — Murmansk u roku od šest nedelja do tri meseca. 

Kada je Nemačka konačno napala SSSR?

Kada je 22. juna 1941. godine otpočeo napad, sovjetske snage su bile potpuno iznenađene. Većina sovjetskih aviona je uništena na zemlji, stotine hiljada vojnika zarobljeno, a u mnogim krajevima nemački vojnici su dočekani kao oslobodioci.

Iako je nemačko napredovanje nastavljeno, vrlo brzo se pokazalo kako su Hitlerovi planeri ipak potcenili poteškoće koje ih čekaju u pohodu na zemlju te površine, kao što je Rusija. 

Čim je front zašao u dubinu sovjetske teritorije, počeli su da se pojavljujui ozbiljni logistički problemi, pa Nemci više nisu bili u stanju da održavaju isti tempo napredovanja celom dužinom fronta. To je sovjetskim snagama omogućavalo predah, odnosno povremene kontranapade i sve bolju organizaciju odbrane.

U kasnu jesen 1941. godine, sa željom da ostvare konačnu pobedu pre dolaska zime, Nemci su odlučili baciti sve na jednu kartu — Operaciju Tajfun, čiji je cilj bio zauzimanje Moskve. Uz ogromne gubitke su se približili sovjetskoj prestonici, ali je ofanziva na kraju zaustavljena usled krajnje iscrpljenosti ljudstva.

U međuvremenu se ispostavilo da Britanci, suprotno Hitlerovim očekivanjima, ipak nemaju ideoloških predrasuda te su sa Sovjetima odmah počeli sarađivati, kao pravi saveznici. Započeli su konvoji pomoći za Murmansk, a dve vojske su zajedno okupirale Iran. 

#3.2. Drugi svetski rat u Jugoslaviji – Drugi svetski rat Srbija

Šta je prethodilo sukobima na teritoriji Jugoslavije?

Jugoslovenska vlada je očekivala da će i Jugoslavija biti napadnuta, pa je zato tražila način kako da izbegne taj sukob. Jedan od načina da se reše bezbednosni problemi Kraljevine Jugoslavije bilo je i potpisivanje pakta sa Nemačkom 25. marta 1941. godine.

Suprotna odluka značila je siguran rat sa Nemačkom i njenim saveznicima, koji su okruživali Kraljevinu Jugoslaviju, sa svih strana, osim kratke granice sa Grčkom na krajnjem jugu. U toku noći 20. marta održana je sednica na kojoj je jugoslovenska vlada rešila da pristupi Trojnom paktu. U Beču je 25. marta potpisan protokol o pristupanju. 

Narod nije bio zadovoljan ovom odlukom jer je smatrao saradnju sa nacistima neprihvatljivom. Zbog toga su izbile velike demonstracije i izveden je državni udar u noći između 26. i 27. marta 1941. godine na čelu sa generalima Borivojem Mirkovićem i Dušanom Simovićem. 

Srušena je vlada Dragiše Cvetkovića, pohapšeni svi njeni ministri, svrgnuto namesništvo regenta kneza Pavla Karađorđevića, a na vlast je postavljen prestolonaslednik Petar II Karađorđević. 

#3.2.1. Jugoslavija u Drugom svetskom ratu

Nova vlada je postavljena 27. marta 1941. sa generalom Dušanom Simovićem kao njenim predsednikom. Istog dana organizovane su demonstracije širom prostora Jugoslavije u kojima su većinu činili Srbi. Narod je istog dana izašao kako bi dao podršku obaranju vlade, a na ulici su se čule parole Bolje rat nego pakt, bolje grob nego rob.

Hitler, besan zbog događaja u Jugoslaviji, odlučuje da odloži napad na SSSR. U noći između 5. i 6. aprila 1941. godine potpisan je ugovor između Jugoslavije i Sovjetskog Saveza. Jugoslavija je priznala Sovjetski Savez, a on pristao da poštuje nezavisnost Kraljevine Jugoslavije, teritoriju i suverena prava, a u slučaju napada Nemačke na Jugoslaviju, će stati na stranu Jugoslavije.

Kada je Nacistička Nemačka napala Jugoslaviju?

Početak Drugog svetskog rata u Jugoslaviji bio je 6. aprila, kada su kraljevinu sa svih strana napale sile Osovine, uglavnom nemačke snage, ali i italijanske i mađarske. Luftvafe je bombardovao Beograd u zoru 6. aprila 1941. godine. Invazija je trajala 11 dana i okončala se bezuslovnom kapitulacijom Jugoslovenske kraljevske vojske 17. aprila. 

Drugi svetski rat Srbija nije dočekala spremna, a sva borbena dejstva su okončana 18. aprila 1941. godine. Tri dana ranije kralj i vlada su napustili zemlju. Jugoslovenska vlada je ostatak rata provela u izbeglištvu.

Teritorija srušenog kraljevstva je podeljena na interesne sfere Nemačke i Italije. Osim što je bila beznadežno loše naouražana u poređenju sa nemačkim Vermahtom, jugoslovenska vojska je pokušala da brani čitavu granicu, ali je samo razvukla svoje ograničene resurse. 

Osim toga, najveći deo hrvatskog stanovništva je odbijao da se bori i dočekivao je Nemce kao oslobodioce. Kada je Jugoslavija u Drugom svetskom ratu u pitanju, jedini otpor invaziji dolazio je iz jedinica u Srbiji i Crnoj Gori.

Kako je izgledao rat u okviru rata u Jugoslaviji?

Drugi svetski rat u Jugoslaviji su vodili četnici i partizani predvođeni komunistima protiv okupatorskih snaga i njihovih marionetskih režima, kao što su Nezavisna Država Hrvatska (NDH) sa ustaškim režimom, i Vlada narodnog spasa na teritoriji okupirane Srbije. 

Međutim, istovremeno rat je bio i revolucija i građanski rat između komunističkog partizanskog, i rojalističkog četničkog pokreta.

Na početku rata su i partizani i četnici bili pokreti otpora okupaciji i kratkotrajno sarađivali. Međutim, krajem 1941. godine su se sukobili. Četnici su sarađivali sa italijanskim okupacionim snagama sve do kapitulacije Italije, a posle toga sa Nemcima i NDH.

#3.3. Napad na Perl Harbor i ulazak SAD u Drugi svetski rat

Od samog početka rata američki predsednik Frenklin Ruzvelt nije krio svoje uverenje kako je u američkom interesu da sile Osovine budu poražene. No, svim silama se trudio da izbegne direktno uključivanje u rat. 

Ipak, japanska vlada željna nadmoći nad Dalekim istokom, želela je da osvoji Indiju i Kinu, na šta su SAD reagovale naftnim embargom koji je posebno pogodio japansku mornaricu. 

To je bio dovoljan razlog da japanska avijacija 7. decembra 1941. godine napadne američku vojnu bazu Perl Harbor na Havajima. Napad na Perl Harbor, izveden bez formalne objave rata i izazvao je veliki bes američke javnosti. Uništen je veliki broj američkih brodova i aviona, što je prouzrokovalo ulazak SAD u Drugi svetski rat. 

#4 Slabljenje sile Osovine 1942. godine i konsolidacija Saveznika

Ulazak SAD u Drugi svetski rat, sa svojim ogromnim ljudskim, materijalnim i industrijskim resursima, predstavljao je veliko olakšanje za Britaniju i SSSR, ali je trebalo vremena da se svi ti resursi mobilišu i počnu efikasno da se koriste. U međuvremenu su sile Osovine na različitim bojištima nastavile da beleže ratne uspehe. 

Japanci su uspeli da 15. februara prisile na predaju veliki britanski garnizon u Singapuru, što je predstavljalo jedan od najsramnijih poraza u britanskoj istoriji. Slično je bilo s Filipinima, Holandskom Istočnom Indijom, centralnim Pacifikom i Burmom, a dalje napredovanje Japana preko Nove Gvineje do Australije je zaustavljeno tek pomorskom bitkom u Koralnom moru. 

Nešto kasnije je u bici kod Midveja zaustavljen još jedan japanski pokušaj daljeg osvajanja, pri čemu je potopljeno nekoliko nosača aviona sa stotinama elitnih pilota. 

#4.1. Novi obračuni SSSR i Nemačke

U maju 1942. godine Sovjeti su krenuli u ofanzivu, ali su doživeli katastrofalan poraz u drugoj bici za Harkov. Time su Nemcima olakšani uslovi za započinjanje velike letne ofanzive kojoj je cilj bio ograničen na Kavkaz i tamošnja naftna polja, odnosno eventualno izbijanje na Bliski istok. 

Ofanziva koja je započela u junu 1942. godine izazvala je sovjetsko povlačenje, no Sovjeti su s vremenom bili u stanju da uspore nemačko napredovanje. 

Sredinom 1942. godine SSSR se ponovno našao u teškoj situaciji, te je Staljin to iskoristio kako bi zapadne saveznike naterao na otvaranje drugog fronta u zapadnoj Evropi, kako bi se što više rasteretila Crvena armija. 

Američki vojni krugovi su se takođe zalagali za takav plan iz političkih razloga, nastojeći da rat u Evropi bude što kraći, odnosno kako bi imali vremena da se obračunaju sa Japanom. 

Čerčil je, s druge strane, smatrao da otvaranja drugog fronta treba da bude na obalama Mediterana. Propast kanadskog prepada na Dijep u junu 1942. godine je Amerikance uverila u snagu nemačke odbrane na atlantskim obalama, odnosno odlučili su da prihvate Čerčilove argumente.

#4.2. Sukobi na severu Afrike

General Romel je predvodio nemačku vojsku u ratovima vođenim na tlu Libije i Egipta. Romelove osovinske snage u severnoj Africi su dugo vremena bile brojčano, tehnički i logistički inferiornije u odnosu na Britanske, što je iskoristio britanski general Montgomeri. 

On je izveo jednostavan plan koji je 23. oktobra doveo do početka bitke kod El Alamejna. Romelove snage su teško poražene i naterane na povlačenje, što je postepeno dovelo do gubitka Libije. Zato se ta bitka smatra prvom prekretnicom Drugog svetskog rata.

U međuvremenu su osovinske pozicije 4. novembra dodatno oslabljene operacijom Baklja, kada su se Britanci i Amerikanci iskrcali na obale Maroka i Alžira. 

Uspeh složene amfibijske operacije je pokazao kako su Saveznici sličan poduhvat u stanju da ponove i na drugim mestima, što je nataeralo Hitlera da “oslabi” Istočni front i pošalje trupe da brane evropske obale. Zato se Baklja naziva drugom prekretnicom Drugog svetskog rata.

#4.3. Poraz Nemaca kod Staljingrada – najvažnija prekretnica u Drugom svetskom ratu

Ulične borbe u Staljingradu bile su toliko intenzivne, da su u potpunosti iscrpele nemačko ljudstvo.  Zbog toga je nemačka komanda bila prisiljena da popunjava bočne linije trupama svojih saveznika – Rumunije, Mađarske i Italije. 

To je sovjetskoj vrhovnoj komandi dalo sjajnu priliku da dvostrukim bočnim udarom 19. novembra probije te linije i u Staljingradu opkoli 6. armiju generala Fridriha Paulusa.

Poraz kod Staljingrada je Nemce naterao na povlačenje sa Kavkaza, ali imao je i ozbiljnije političke posledice. Uništenje vojski na Istočnom frontu je naterao vlade u Rumuniji, Mađarskoj, pa čak i u Italiji, da razmišljaju o napuštanju Nemačke i priklanjanju Saveznicima prvom povoljnom prilikom.